روش تحقیق-بخش اول
تحقيق و ويژگي هاي آن چيست ؟
واژه تـحـقيق , كلمه اي عربي است كه به معاني گوناگون آمده است.تحقيق در علوم مختلف به معناي پاسخ دادن بـه پـرسـشهاي مطرح شده در آن علم و يا دست كم جست و جو براي يافتن آن پـاسـخ ها مي باشد. تحقيق در اين معنا, در واقع , آشكار كردن مطلبي تازه و كشف كردن يك دانش جديد است , ازهمين طـريـق اسـت كـه عـلـوم گسترس مي يابند و هر روز دانش هاي تازه اي كشف مـي شـوند. از اين ديدگاه , تحقيق با طرح پرسش خاصي آغاز مي شود و با پاسخ دادن بـه آن پـايان مي يابد. منظور از واژه تحقيق دراين مقاله معناي اصطلاحي آن يعني تحقيق علمي مي باشد .در تحقيق علمي , همان طور كه گفته شد, آغاز كار با طرح يك پرسش است , محقق بر اساس تخصص و اطلاعاتي كه دارد يك يا چند پاسخ موقتي براي پرسش خود در نظر مي گيرد (فرضيه ها) سپس به كمك جـمـع آوري داده هـا و اطـلاعـات مـوردنـيـاز سـعي مي كند تا صحت و سقم فرضيه خويش را بيازمايد. در صورتي كه درستي فرضيه , مورد تاييد قرار گيرد, دانـش جـديـدي تـولـيد شده است و تحقيق به هدف خود نائل آمده است ,البته تحقيق علمي , هيچ گاه قصد مجاب كردن كسي را ندارديعني هدف اصلي آن , اثـبـات فرضيه نيست و بر صحت آن نيز اصرار نمي ورزد بلكه در صدد آزمودن فرضيه ارائه شده است .
بـنابر اين , در اين معنا, تحقيق يك فرايند آزمون و امتحان فرضيه است نه اثبات آن . مـحـقـقان و پژوهشگران تازه كار, غالبا از نظرعاطفي خود را نسبت به اثبات فـرضيه متعهد مي دانند اما همواره بايد توجه داشت كه فرضيه , گزاره اي است كه ممكن است درست يا نادرست باشد, البته اگر فرضيه با دقت و آگاهي كامل و با در نظر گرفتن تمام شرايط تدوين شود احتمال صحت آن بيشتر خواهد بود, ولـي در يـك تـحـقيق علمي , محقق هيچ تعلق خاطري به فرضيه خود ندارد و اطـلاعات جمع آوري شده وشواهد عيني است كه درستي و يا نادرستي فرضيه را معلوم مي كند.
با توجه به مطالب بيان شده مي توان تحقيق را به صورت هاي زير تعريف كرد:
1) تـحـقـيـق يـك فرآيند يا يك فعاليت نظام مند است كه به كشف و پروراندن مجموعه اي از دانش هاي سازمان يافته منجرمي شود.
2) تحقيق عبارت است از مطالعه نظام دار يك يا چند قضيه فرضي درباره روابط احتمالي ميان پديده هاي گوناگون .
3) تحقيق عبارت است از جست و جوي منظم و اصولي براي كشف حقيقت .
بـنابراين , مشخص مي شود كه بر خلاف تصور رايجي كه در نزد بسياري از افراد وجـود دارد, تـحـقـيـق , نـوشـتن يك مقاله يايك كتاب نيست . ماهيت تحقيق , نـويسندگي تفاوت اساسي دارد و اين دو موضوع از يك مقوله نيستند, اما چون در پـايان هر تحقيق ممكن است محقق مايل باشد نتيجه تحقيق يا كليه عمليات تحقيقي خود را به رشته تحريردر آورد, آگاهي از فنون و روش هاي نويسندگي بـراي او ضرورت پيدا مي كند. بنابر اين , لازم است هر محقق نويسنده خوبي هم باشد. به اين ترتيب هر اثر تحقيقي ممكن است به صورت مقاله يا كتاب ارائه شود اما هر مقاله يا كتابي نمي تواند يك اثر تحقيقي محسوب شود.
تفاوت ميان مطالعه و تحقيق
در حـال حـاضـر بـرخي ناآگاهانه واژه تحقيق را در مواردي به كار مي برند كه مـوجـب سـوء تـفـاهم مي شود, بدين معني كه درمواردي رونويسي از برخي از صـفـحـات يـك يـا چـند كتاب و چيدن آن ها در كنار يكديگر را نيز تحقيق نام نـهاده اند, در حالي كه تحقيق يك فرآيند پيچيده اي است كه شامل مجموعه اي مـنـظم از اعمال ويژه همراه با كاربرد فنون خاص به منظور پاسخ گويي به يك سـوال مـعـيـن مي باشد. در اين فرآيند, همچنان كه بيان شد, يك سؤال اساسي وجود دارد و نيز فرضيه يا فرضيه هايي كه به آزمون گذاشته مي شود . بـنـابراين , تحقيق عبارت است از جست و جو در امري به منظور دست يافتن به واقـعـيـت و حـقـيقت آن امر كه داراي اصول وروش هاي مخصوص به خود نيز مـي بـاشـد.(الـبـته در قلمرو علوم مختلف اصول و روش هاي تحقيق از يكديگر متفاوتند.) امامطالعه , به معني خواندن كتاب يا هر نوشته ديگري مي باشد كه به مـنظور دقت در آن و يا افزايش اطلاعات صورت مي گيرد.اگر چه مطالعه نيز روش هـاي خـاص خـود را دارد و از اصـول و قـواعد معيني پيروي مي كند ولي هـرگز نبايد اين دو را به جاي يكديگر به كار برد, زيرا اصول و روش هاي مطالعه در مقايسه با اصول و قواعد حاكم بر تحقيق , چندان پيچيده و گسترده نيستند. استادان در برخي از درس هاي دانشگاهي نيز, به منظور آشنا كردن دانشجويان بـه كـتـاب هـا و مـنابع مختلف هر در س , از آن هامي خواهند كه درباره مساءله خـاصي از موضوع درسي خور گزارشي تهيه كنند, چنين كاري را نيز نبايد يك تـحقيق ناميد. هدف از تهيه اين گونه گزارش هاي درسي , كمك به يادگيري دانشجويان از طريق جست و جو و مطالعه منابع مختلف است .
ايـن نـوع كار عملي كه در اصطلاح دانشگاهي (يا مقاله يا گزارش) درسـي نـامـيده مي شود فاقد ويژگي هاي يك تحقيق است و نبايد با آن اشتباه شـود. بـه طـور كـلـي در مـواردي كه هنوز دانشجويان , درس روش تحقيق را نـگـذرانـده انـد, امـكـان تـهيه يك مقاله تحقيقي وجود ندارد, اگر چه مراجعه دانـشجويان به كتاب هاي مختلف و تهيه گزارش نسبت به برخي از موضوعات درسي هم امكان پذير است و هم مي تواند در فراگيري بهتر دروس مفيد باشد.
ویژگی های تحقیق
تحقیق و فعالیتهای مربوط به آن دارای خصایص و ویژگی های خاصی است که این ویژگی های تحقیق در بخش های زیر خلاصه می شود:
1.افزایشی بودن : محقق به جمع آوری اطلاعات جدید یا بكار بردن اطلاعات موجود از منابع معتبر و دست اول برای كشف حقیقت و تولید دانش نو می پردازد . بنابراین سازماندهی دوباره یا بیان مجدد آنچه كه قبلاً داشته و شناخته است تحقیق نیست بلكه ارزشی در حد یك یادگیری دارد . لذا یكی از ویژگیهای فعالیتهای علمی در فرآیند تولید دانش توجه به افزایشی بودن اطلاعات بدست آمده و یا به عبارت دیگر افزودن بر پیكره دانش بشری است
۲- تجربی بودن : یكی از خصوصیات بارز تحقیق علمی وجود امكان آزمایش علمی و عینی فرضهای ذهنی و مطرح شده در طح تحقیق در مقابل واقعیات است . در فرآیند تولید علم ، مخصوصاً علوم فیزیكی و مادی در نهایت آنچه را قابل قبول می نامیم كه بتوان آن یا اثرش را به صورت عینی و تجربی مشاهده كرد و صحت و سقمش را بررسی كرد .
۳- منظم بودن : یكی از ویژگیهای برجسته در عملیات تحقیقی استفاده از روشهای دقیق و منظم است كه تجزیه و تحلیل منطقی را مقدور می سازد . بعبارت دیگر اگر چه گاهی آزمایش و خطا در اعمال تحقیقی به چشم می خورد ولی باید به خاطر داشت كه به ندرت تحقیق علمی نتیجه اینچنین اعمالی است .
۴- قابلیت تعمیم دانش تولید شده : در فرآیند تولید علم محقق غیر از تأكید بر ثبوت یا انشاء نظریه های اساسی ، در كشف اصول عمده و عمومی كه برای پیش بینی وقایع مفید است نیز تأكید دارد و سعی می كند كیفیات گروه مورد نظر را از كیفیات گروه نمونه مورد تحقیق و بررسی ، استنباط كند .
۵- تخصص طلبی در تحقیق و تولید دانش : در انجام فعالیتهای پژوهشی و در فرآیند تولید دانش نیاز به تخصص است محقق باید آنچه را كه دربارهٔ موضوع مورد مطالعه شناخته یا ارائه شده است ، بداند و مطالب وابسته و نزدیك به موضوع را به خوبی بررسی نماید و از روشهای منظم علمی برای تجزیه و تحلیل نتایج حاصله آگاه بوده و استفاده نماید .
۶- تحقیق و دانش نو با دقت و صحت امكانپذیر است : در تحقیق و ارائه دانش نو ، مشاهده و توصیف دقیق و صحیح از اركان اساسی است . پژوهشگر با انتخاب یا تولید وسایل معتبر و دقیق جهت جمع آوری اطلاعات ، یا با بكاربردن ابزار مكانیكی و الكترونیكی مناسب ، سعی دارد قدرت و میزان دقت خود را در مشاهده ثبت ، ضب ، محاسبه و تجزیه و تحلیل داده ها افزایش دهد .
۷- عینیت در تحقیق و تولید دانش : محقق در تمام مراحل فعالیتهای خود باید احساسات و تعصبات فردی خود را كنار گذاشته و در هر مرحله از فعالیت ، بخاطر داشته باشد كه هدف او آزمودن رویه ها و داده های بدست آمده است نه اثبات آنها .
۸- صبر و جرأت در ارائه دانش نو : یافتن راه حلهای جدید و دستیابی به دانش نو مستلزم صبر و مقاومت است زیر قله های علمی با شتابزدگی و بررسی سطحی مسائل فتح نمیشود . همچنین باید بدانیم كه تولید یافته های جدید و ارائه نظرات نو به دلیل عدم هماهنگی نتایج بدست آمده با دیدگاه های كهنه ممكن است با مقاومت مواجه شود . اینجاست كه جرأت و جسارت محقق در ارائه و پشتیبانی از نظر خود می تواند بسیار راهگشا باشد .
اصول چهارگانه اخلاق در پژوهش
چهار اصل كليدي براي راهنمايي در تصميمگيري هاي اخلاقي بشرح زیر می باشد:
احترام به فرد و اختیار او Autonomy
سود مندی Beneficence
عدم ضرر رسانی Non-maleficience
عدالت Justice